بیان مسئله:
زیارت اربعین، یکی از مهمترین و پرمعناترین زیارتهای مأثوره از معصومان (ع) است که در منابع معتبری چون «مصباح المتهجد» و «تهذیب الأحکام» شیخ طوسی به نقل از صفوان بن مهران جمال از امام صادق (ع) نقل شده است.
این زیارت، با عبارت «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ» آغاز میشود و در فرازهای بعدی خود، ابعاد عمیقی از ولایت، محبت و جایگاه والای امام حسین (ع) را به تصویر میکشد. سلام، در فرهنگ اسلامی نه تنها یک تحیّت ساده، بلکه نشانهای از ایمان، تسلیم و ادب حضور در پیشگاه معصومان (ع) است و در قرآن کریم نیز به عنوان یکی از اسماء حسنی خداوند و سخن اهل بهشت معرفی شده است.
در فراز اول این زیارت شریف، دو واژه کلیدی «ولِیِّ اللَّهِ» و «حَبِیبِهِ» به کار رفته است که هر یک، دریچهای از معرفت و بصیرت را به روی زائر میگشایند. «ولی» به معنای سرپرست، صاحباختیار و کسی است که میان او و خداوند هیچ حائل و فاصلهای نیست و «حبیب» به معنای دوست و محبوبی است که عشق و محبت او، عشق به خداوند محسوب میشود.
این مقاله، با بررسی این دو واژه و مفاهیم مرتبط با آنها در آیینه قرآن و روایات، در پی تبیین جایگاه والای امام حسین (ع) به عنوان ولیّ و حبیب خداوند و نقش این مفاهیم در زیارت اربعین است و نشان خواهد داد که چگونه هر یک از این واژگان، زائر را به درک عمیقتری از جایگاه سیدالشهدا (ع) و ارتباط با خداوند رهنمون میسازد.
۲. ضرورت مسئله
در دنیای امروز که مفاهیم اصیل اسلامی و معارف ناب اهل بیت (ع) در معرض تحریف و فراموشی قرار گرفته است، بازخوانی و تبیین مفاهیم والای زیارتهای مأثوره به ویژه زیارت اربعین، ضرورتی انکارناپذیر است.
فراز اول این زیارت، با واژگان «ولِیِّ اللَّهِ» و «حَبِیبِهِ» به زیبایی، جایگاه امام حسین (ع) را در نظام ولایت الهی و محبت الهی ترسیم میکند و نشان میدهد که چگونه این مفاهیم، میتوانند راهنمای مؤمنان در مسیر تقرب به خداوند باشند.
همچنین، با توجه به گسترش پیادهروی اربعین و حضور میلیونی زائران از اقصی نقاط جهان، تبیین این مفاهیم و پیوند آنها با زیارت سیدالشهدا (ع)، میتواند به ارتقاء کیفیت معنوی این سفر کمک کرده و زائران را با ابعاد عمیقتری از این حماسه آشنا سازد.
این مقاله، با تحلیل فراز اول زیارت اربعین، گامی در جهت تبیین این مفاهیم و پاسخگویی به نیازهای فکری و اعتقادی جامعه امروز خواهد بود.
اهداف مقاله:
در این مقاله، با تحلیل و بررسی فراز اول زیارت اربعین، به تبیین مفاهیم کلیدی «سلام»، «ولِیِّ اللَّهِ» و «حَبِیبِهِ» پرداخته خواهد شد و نقش این مفاهیم در نظام ولایت الهی و محبت الهی مورد بررسی قرار میگیرد.
همچنین، با استناد به آیات قرآن و روایات معصومان (ع)، جایگاه والای امام حسین (ع) به عنوان ولیّ و حبیب خداوند تبیین شده و پیوند این مفاهیم با زیارت اربعین و نقش آن در تقرب به خداوند، استخراج خواهد گردید. در نهایت، پیامهای این فراز برای نسل امروز و وظایف مؤمنان در قبال این میراث عظیم، تبیین میشود
از معنای سلام تا ولایت و محبت؛ سفری در کلام نورانی زیارت سیدالشهدا (ع)
بخش اول: جایگاه تحیّت و سلام در فرهنگ بشری و اسلام
🔹 سلام؛ والاترین تحیّت در اسلاماز آداب و عادات و سنّتهای بشری در طول تاریخ، احترام گذاشتن و تحیّت گفتن به یکدیگر در هنگام ملاقات بوده و هست که هر طایفه و گروهی به طریقی خاص این سنّت را بجا آورده و میآورند.
مثلاً تحیّت نصاری به یکدیگر دست بر دهان گذاشتن و تحیّت ایرانیان خم شدن و تعظیم کردن بوده، چنان که در زمان حاضر در بعضی کشورها کلاه از سر برداشتن نشانة احترام و تحیّت گفتن است، و در کشورهای عربی تحیّت و نشانة احترام به یکدیگر کلمة «حَیّاک الله» یعنی (خدایت زنده بدارد) و جملاتی شبیه به آن میباشد (۱).
🔹 سلام در آیینه قرآن
تحیّت در اسلام، سلام گفتن است. قرآن کریم در این باره میفرماید: «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً» (۲)؛ «و به کسی که نزد شما اظهارِ سلام میکند نگویید: تو مؤمن نیستی».
همچنین در آیه دیگر میفرماید: «وَ إِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِآیاتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَیْکُم» (۳)؛ «و چون کسانی که به آیات ما ایمان دارند، نزد تو آیند، بگو: درود بر شما». سلام در اسلام، نه تنها یک تحیّت ساده، بلکه نشانهای از ایمان، محبت و برادری است و به عنوان یک ارزش الهی و انسانی، در فرهنگ اسلامی جایگاه ویژهای دارد.
🔹 تکریم مؤمنان با سلام الهی
خداوند متعال در قرآن کریم، سلام را به عنوان یکی از اسماء حسنی خود معرفی میفرماید: «هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ» (۴)؛ «اوست خدایی که جز او معبودی نیست، فرمانروای پاک و بیعیب و سلامدهنده (به مؤمنان)».
سلام در اسلام، فراتر از یک عادت اجتماعی، یک ارزش دینی و نشانهای از ایمان و برادری است و در آیات قرآن به آن تأکید شده است. این سلام، زمینهساز ارتباط مؤمنان با یکدیگر و با اولیای الهی است و در زیارتها نیز به عنوان اولین کلمه، بیانگر ادب و احترام زائر به امام معصوم (ع) میباشد.
🔹 اربعین و جایگاه سلام
سلام در فرهنگ اربعین، جایگاهی ویژه و والا دارد. زائران با سلام بر سیدالشهدا (ع)، در حقیقت با ولیّ خدا و حبیب او تجدید بیعت کرده و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارند.
سلام بر امام حسین (ع) در روز اربعین، نه تنها یک تحیّت ساده، بلکه نشانهای از تسلیم و وفاداری به آرمانهای عاشورا و تجدید پیمان با خون مطهر آن حضرت است. این سلام، زائر را به حریم قدسی سیدالشهدا (ع) متصل میکند و او را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد.
از این رو، سلام در زیارت اربعین، به عنوان اولین کلمه، بیانگر ادب حضور و اوج ارادت زائر به امام معصوم (ع) است و نشان از عمق ایمان و محبت او به خاندان رسالت دارد.
بخش دوم: معانی سلام و جایگاه آن در قرآن و زیارت اربعین
🔹 سلام؛ اسمی از اسماء الهی«السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ» (5)؛ «پاک، سلامت بخش، و مؤمن (به حقیقت خود) که نگهبان همه چیز است». سلام یکی از اسماء خداوند عزّوجل است و مراد از آن این است که خداوند حافظ و نگهبان تو باشد. این اسم، نشان از رحمت و لطف بینهایت الهی دارد که با سلام خود، بندگان را در امان و پناه خود قرار میدهد.
🔹 معانی سلام در لغت و اصطلاح
برای سلام معانی مختلفی ذکر کردهاند: الف) سلام به معنای تسلیم است. ب) سلام به معنای سلامتی است. ج) ریشه همه این معانی، سلامتی است. سلام جملهای است بسیار پرمحتوا و تحیّتی است عظیم که سخن خداوند، سخن ملائکه و سخن مؤمنین به یکدیگر است و نشان از عمق ارتباط و محبت میان آنها دارد.
🔹 سلام الهی به مؤمنان در قرآن
خداوند در قرآن کریم، سلام را برای بندگان مؤمن خود به کار برده است. در آیه ۵۸ سوره یس میفرماید: «سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» (6)؛ «از جانب پروردگاری مهربان به آنان سلام گفته میشود».
همچنین در سوره رعد، خداوند به صابران چنین تحیّت میکند: «سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ» (7)؛ «و به آنان میگویند: سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان! چه خوشوست سرانجام آن سرای جاویدان». نگهبانان و دربانان بهشت نیز به اهل آن چنین تحیّت و احترام میگذارند: «سَلامٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ» (8)؛ «سلام بر شما! گوارایتان باد این نعمتها! داخل بهشت شوید و جاودانه بمانید!».
🔹 اربعین و سلام بر سیدالشهدا (ع)
سلام در زیارت اربعین، اوج تحیّت و احترام به سیدالشهدا (ع) است. هنگامی که زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ» به امام حسین (ع) سلام میدهد، در حقیقت با ولیّ و دوست خدا تجدید بیعت میکند و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد.
این سلام، نه تنها یک تحیّت، بلکه نوعی تسلیم در برابر ولایت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا است. سلام بر امام حسین (ع) در روز اربعین، زائر را به حریم قدسی سیدالشهدا (ع) متصل میکند و او را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و نشان از عمق ایمان و محبت او به خاندان رسالت دارد.
از این بخش میآموزیم که سلام در زیارت اربعین، علاوه بر تحیّت، نشانهای از تسلیم در برابر ولایت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا است و زائر را در زمره عاشقان اهل بیت (ع) قرار میدهد.
بخش سوم: سلام؛ سخن اهل بهشت و نشانه کرامت الهی
🔹 سلام؛ سخن اهل بهشتخداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «لا یَسْمَعُونَ فیها لَغْواً وَ لا تَأْثِیماً * إِلَّا قِیلًا سَلاماً سَلاماً» (9)؛ «در آن باغهای بهشتی نه لغو و بیهودهای میشنوند نه سخنان گناهآلود، تنها چیزی که میشنوند سلام است سلام».
خود بهشت نیز «دارُ السَّلام» نام نهاده شده است: «وَ اللَّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ» (10)؛ «و خداوند به سرای صلح و سلامت دعوت میکند».
شب قدر را که اینقدر عظمت دارد، خداوند میفرماید: «سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ» (۱1)؛ «شبی است سرشار از سلامت و برکت و رحمت تا طلوع سپیده». سلام در فرهنگ اسلامی، نه تنها یک تحیّت، بلکه نشانهای از سلامت، رحمت و کرامت الهی است.
🔹 جواب سلام؛ واجبی الهی
با توجّه به اینکه سلام کردن مستحب میباشد و جواب آن واجب است، چنانچه خداوند فرموده است: «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها» (۱2)؛ «هر گاه به شما تحیّت گویند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهید یا لااقل به همان گونه پاسخ گویید».
و همچنین فرموده است: «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ» (۱3)؛ «آیا جزای خوشی جز خوشی است؟!». سلام کردن نیز نوعی احسان است، چرا که با سلام به دیگری احترام میگذاریم.
از این رو، اهل بیت (ع) که عامل به قرآن و سنّت پیامبر (ص) هستند، جواب زائر خود را میدهند، هرچند ما به دلیل نداشتن گوش برزخی، جواب سلام را نمیشنویم.
🔹 اربعین و سلام بر سیدالشهدا (ع)و همچنین فرموده است: «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ» (۱3)؛ «آیا جزای خوشی جز خوشی است؟!». سلام کردن نیز نوعی احسان است، چرا که با سلام به دیگری احترام میگذاریم.
از این رو، اهل بیت (ع) که عامل به قرآن و سنّت پیامبر (ص) هستند، جواب زائر خود را میدهند، هرچند ما به دلیل نداشتن گوش برزخی، جواب سلام را نمیشنویم.
داستانی که مرحوم شیخ حسین بن شیخ مشکور نقل فرموده است، گواه بر این است که امام (ع) جواب سلام زائر خود را میدهد. در عالم رؤیا، جوانی عرب بادیهنشین را در حرم مطهر دید که با لبخند به حضرت سلام کرد و حضرت نیز با لبخند جوابش را دادند.
فردای آن شب، همان جوان را در حرم دید و پس از پرسش، جوان گفت: در شب جمعهای که پدر و مادر پیرم را با زحمت فراوان به حرم آوردم، حضرت سیدالشهدا (ع) را دیدم و سلام کردم و آن حضرت با لبخند جوابم را دادند. از آن زمان تاکنون هر شب جمعه که مشرف میشوم، حضرت را میبینم و با تبسّم جوابم را میدهند (۱4).
این داستان، نشان از عنایت ویژه امام حسین (ع) به زائران خود دارد و جواب سلام ایشان، همان لطف و عنایت و شفاعت در قیامت است. زائران اربعین با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ»، در حقیقت با ولیّ و دوست خدا تجدید بیعت میکنند و از برکات این سلام، بهرهمند میشوند.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) در اربعین، نه تنها یک تحیّت، بلکه زمینهساز دریافت لطف و عنایت ویژه آن حضرت است و زائر را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و پاسخ سلام ایشان، همان شفاعت و کرامت الهی در دنیا و آخرت است.
بخش چهارم: سلام بر انبیا و معصومان (ع) در قرآن و زیارت اربعین
🔹 سلام خداوند بر انبیا در قرآنخداوند متعال در قرآن کریم، انبیای خود را با سلام یاد میکند و میفرماید: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمینَ» (15)؛ «سلام بر نوح در میان جهانیان باد!». «سَلامٌ عَلی إِبْراهیمَ» (۱6)؛ «سلام بر ابراهیم!». «سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ» (۱7)؛ «سلام بر موسی و هارون». و به طور کلی فرموده است: «وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلینَ» (۱8)؛ «و سلام بر رسولان!». «سَلامٌ عَلی إِلْ یاسینَ» (۱9)؛ «سلام بر الیاسین!».
🔹 سلام بر آل یاسین (ع)
بعضی از مفسران، آیه «سَلامٌ عَلی إِلْ یاسینَ» را به «سلام بر آل یاسین» معنا کردهاند که مراد، آل محمّد (ص) است. این تفسیر از سوی شیعه و اهل سنّت به صحت پیوسته است که مراد از «یس»، محمّد (ص) و مراد از آل یاسین، آل محمّد (ص) میباشد (20). این سلام الهی، نشان از جایگاه والای خاندان رسالت دارد که در قرآن مورد تحیّت و تکریم قرار گرفتهاند.
🔹 سلام در زیارتها؛ نشانه تسلیم و ادب حضور
معمولاً در تمام زیارتنامههای پیامبران و معصومان (ع)، شهدا و صالحان و مقربان، با لفظ سلام آغاز شده است و این خود اهمیّت سلام را میرساند. اگر سلام به معنای تسلیم باشد، عبارت چنین معنی میشود: «من تسلیم شما هستم»، یعنی من تسلیم اوامر و نواهی شما هستم و هرچه بفرمایید، گوش میکنم و عمل مینمایم.
و اگر سلام به معنای سلامتی باشد، معنی آن چنین میشود که شما از ناحیه من در سلامتی و امنیت و آسایش هستید و اعمال من به گونهای خواهد بود که هیچ گونه آزار و آسیبی به شما نخواهد رساند. از این رو، سلام در زیارت اربعین، علاوه بر تحیّت، نشانهای از تسلیم و وفاداری به آرمانهای عاشورا و اعلام ادب حضور در پیشگاه امام معصوم (ع) است.
🔹 اربعین و سلام بر ولیّ خدا
سلام بر امام حسین (ع) در روز اربعین، اوج ادب حضور و تسلیم در برابر ولایت الهی است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ»، در حقیقت با ولیّ و دوست خدا تجدید بیعت میکند و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد.
این سلام، زائر را به حریم قدسی سیدالشهدا (ع) متصل میکند و او را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و نشان از عمق ایمان و محبت او به خاندان رسالت دارد.
از این بخش میآموزیم که سلام در زیارت اربعین، علاوه بر ادب حضور، نشانهای از تسلیم و وفاداری به آرمانهای عاشورا و تجدید بیعت با ولیّ خدا است و زائر را در زمره عاشقان اهل بیت (ع) قرار میدهد.
بخش پنجم: تقدم سلام بر سخن و پاداش آن در فرهنگ اربعین
🔹 تقدم سلام بر سخن در سیره امام حسین (ع)مردی با امام حسین (ع) آغاز سخن کرد که خدا عافیتت بخشد، حالت چگونه است؟ امام (ع) فرمودند: خدا عافیتت دهد، سلام کردن بر سخن گفتن مقدم است، سپس فرمودند تا کسی سلام نداده به او اجازه سخن ندهید: «لَهُ السَّلَامُ قَبْلَ الْکَلَامِ عَافَاکَ اللَّهُ»؛ «سلام بر سخن گفتن مقدم است». (۲1)
«ثُمَّ قَالَ: لَا تَأْذَنُوا لِأَحَدٍ حَتَّی یُسَلِّمَ»؛ «تا کسی سلام نداده به او اجازه سخن ندهید». این فرمایش، نشان از جایگاه والای سلام در آداب اسلامی دارد که باید پیش از هر کلامی، با سلام و تحیت، شروع کرد و احترام مخاطب را نگه داشت.
🔹 پاداش سلام در کلام امام حسین (ع)
امام حسین (ع) در پاداش سلام فرمودند: «لِلسَّلَامِ سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدِئِ وَ وَاحِدَةٌ لِلرَّادِّ» (۲2)؛ «سلام هفتاد حسنه دارد، شصت و نه حسنه آن از آن سلامکننده و یکی از آن جوابدهنده است».
این روایت، نشان از فضیلت و پاداش عظیم سلام دارد که آغازگر سلام، بهرهای بسیار بیشتر از پاسخدهنده میبرد. سلام در اسلام، نه تنها یک تحیّت، بلکه عبادتی با پاداشهای فراوان است و این خود، اهمیت آن را در فرهنگ اسلامی نشان میدهد.
🔹 سلام زائر بر امام حسین (ع) در حرم مطهر
از جمله اعمالی که در حرم حضرت سیدالشهدا (ع) وارد شده است، این است که زائر حضرت نزد سر ایشان بایستد و بگوید: «یَا أَبَا عَبْدِاللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ تَشْهَدُ مَقَامِی وَ تَسْمَعُ کَلَامِی وَ أَنَّکَ حَیٌّ عِنْدَ رَبِّکَ تُرْزَقُ فَاسْأَلْ رَبَّکَ وَ رَبِّی فِی قَضَاءِ حَوَائِجِی» (۲3)؛ «ای أبا عبدالله!
شهادت میدهم که مرا میبینی و کلام مرا میشنوی و تو زندهای و در نزد پروردگارت روزی میخوری، پس درخواست کن از پروردگارت و پروردگارم برآورده شدن حاجاتم را». این سلام و شهادت، نشان از اعتقاد به حیات و حضور امام (ع) دارد و بیانگر آن است که زائر با امام خود در ارتباطی زنده و پویاست.
🔹 اربعین و سلام بر سیدالشهدا (ع)
سلام بر امام حسین (ع) در روز اربعین، اوج ادب حضور و تسلیم در برابر ولایت الهی است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ»، در حقیقت با ولیّ و دوست خدا تجدید بیعت میکند و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد.
همچنین، با تأکید بر تقدم سلام بر سخن، مؤمنان میآموزند که در همه حال، سلام و احترام به مخاطب را بر هر سخنی مقدم بدارند و این ادب، در زیارت سیدالشهدا (ع) به اوج خود میرسد.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) در اربعین، علاوه بر ادب حضور، نشانهای از تسلیم و وفاداری به آرمانهای عاشورا و تجدید بیعت با ولیّ خدا است و زائر را در زمره عاشقان اهل بیت (ع) قرار میدهد و با هر سلام، پاداشهای عظیم الهی را نصیب خود میسازد.
بخش ششم: «وَلِیِّ اللَّهِ»؛ سرپرستی و ولایت الهی در زیارت اربعین
🔹 ولایت؛ سرپرستی و صاحباختیاری الهی«وَلِیِّ اللَّهِ» در فراز «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ» دارای دو احتمال اصلی است. احتمال اول: ولایت به معنای سرپرستی و صاحباختیاری است.
یعنی امام حسین (ع) سرپرست و صاحباختیار مردم است و این ولایت، منسوب به خداست، به گونهای که هیچکس قادر بر نصب و عزل آن نیست.
ولایت الهی، ولایتی است که از سوی خداوند تعیین شده و نه از سوی مردم. کلمه «ولی» در لغت، بیش از بیست معنی دارد، اما در این جا به معنای سرپرست و صاحب اختیار است که تدبیر امور مردم به دست اوست و او به عنوان جانشین خداوند بر روی زمین، عهدهدار هدایت و رهبری جامعه است.
🔹 آیه ولایت؛ شأن نزول و جایگاه آن
خداوند در قرآن کریم میفرماید: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» (۲4)؛ «سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آوردهاند، همانها که نماز را برپا میدارند و در حال رکوع، زکات میدهند».
در شأن نزول این آیه، ماجرای انگشتر بخشیدن حضرت علی (ع) در حال رکوع به سائل نقل شده است که نشان از جایگاه ویژه ولایت امیرالمؤمنین (ع) دارد. از آیه بدست میآید که منظور از «ولی»، سرپرستی و تصرف و رهبری مادی و معنوی است و این ولایت در ردیف ولایت پیامبر (ص) و ولایت خدا قرار گرفته و هر سه با یک جمله ادا شده است.
🔹 داستان ابوذر و شهادت بر ولایت علی (ع)
عبدالله بن عباس نقل میکند که روزی در کنار زمزم نشسته بود و برای مردم حدیث نقل میکرد. ناگهان مردی با عمامه و صورت پوشیده نزدیک آمد و هر بار که ابن عباس حدیثی نقل میکرد، او نیز حدیثی از پیامبر (ص) نقل مینمود. ابن عباس او را قسم داد تا خود را معرفی کند.
او صورت خود را گشود و گفت: من ابوذر غفاری هستم. با این گوشهای خود از رسول خدا (ص) شنیدم که فرمودند: «عَلِیٌّ قَائِدُ الْبَرَرَةِ وَ قَاتِلُ الْکَفَرَةِ، مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُ وَ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ» (۲5)؛ «علی (ع) پیشوای نیکان است و کشنده کافران، هرکس او را یاری کند، خدا یاریش خواهد کرد و هر کس دست از یاریش بردارد، خدا دست از یاری او بر خواهد داشت».
سپس ابوذر جریان انگشتر بخشیدن علی (ع) در حال رکوع را برای مردم بازگو کرد و گفت که جبرئیل بر پیامبر نازل شد و آیه ولایت را آورد (۲6).
🔹 ولایت امام حسین (ع)؛ ادامه ولایت الهی
از آنجا که ولایت امام حسین (ع) منسوب به خداست و خداوند خود در قرآن، ولیّ مؤمنان معرفی شده است، بنابراین ولایت امام حسین (ع) نیز ادامه همان ولایت الهی است. جمله «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ» در حقیقت، تأکید بر این ولایت الهی است که از خداوند آغاز شده و به رسولش و سپس به اوصیای او رسیده است.
سلام بر ولیّ خدا، نشان از پذیرش سلسله ولایت الهی دارد که از خداوند به پیامبر (ص) و از پیامبر به امامان معصوم (ع) منتقل شده است. در تفسیر المیزان نیز آمده است که امام صادق (ع) آیه ولایت را به همه اهل بیت (ع) نسبت دادهاند، از آن جهت که تکلیف مردم نسبت به همه معصومان، یکی است و ولایت همه آنان، ادامه ولایت الهی است (۲7).
🔹 اربعین و سلام بر ولیّ خدا؛ تجدید بیعت با ولایت الهی
سلام بر امام حسین (ع) به عنوان «ولِیِّ اللَّهِ» در روز اربعین، اوج تسلیم در برابر ولایت الهی است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ»، در حقیقت با ولیّ و سرپرست الهی تجدید بیعت میکند و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد.
سلام بر ولیّ خدا، نشان از پذیرش ولایت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا دارد و زائر را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) به عنوان ولیّ خدا، تسلیم در برابر ولایت الهی و تجدید بیعت با سرپرست و صاحباختیار الهی است و زائر را در زمره عاشقان اهل بیت (ع) قرار میدهد.
بخش هفتم: نعمت ولایت؛ نعمت کامل الهی در زیارت اربعین
🔹 پیروزی حزب خدا در سایه ولایتخداوند در قرآن کریم میفرماید: «وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ» (۲۸)؛ «و کسانی که ولایت خدا و پیامبر او و افراد باایمان را بپذیرند، پیروزند زیرا حزب و جمعیّت خدا پیروز است».
این آیه، وعده پیروزی برای کسانی است که ولایت الهی را بپذیرند و نشان از قدرت و عزت حزب خدا دارد. ولایت، کلید پیروزی در دنیا و آخرت است و هر کس که این ولایت را بپذیرد، در زمره حزب خدا قرار میگیرد و پیروزی از آن او خواهد بود.
🔹 نعمت ولایت؛ شرط ارزشمندی سایر نعمتها
نعمت ولایت نباید به فراموشی سپرده شود، چرا که تمام نعمتهایی که نصیب انسان میشود، وقتی نعمت است که با ولایت همراه باشد و اگر با ولایت همراه نباشد، نعمت نخواهد بود. چه نعمت مادی که نصیب انسان میشود و چه نعمت معنوی مثل تلاوت قرآن و نماز، بدون ولایت این نعمتها برای انسان سودی نخواهد داشت.
خداوند میفرماید: «وَ اذْکُرُواْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ» (۲۹)؛ «و به یاد آورید نعمت خدا را بر شما». مهمترین نعمت الهی که باید به یاد آورده شود، نعمت ولایت ائمه اطهار (ع) است، چرا که تمام نعمتها در سایه آن معنا پیدا میکنند.
🔹 ولایت؛ کمال نعمت الهی
خداوند در آیه ۳ سوره مائده میفرماید: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا» (۳۰)؛ «امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین جاودان شما پذیرفتم».
بنابراین ولایت هم نعمت است و هم کمال نعمت. وقتی خداوند ما را مأمور به یاد کردن نعمت میکند، نعمت تمام و کامل است که نعمت ولایت ائمه اطهار (ع) باشد، چرا که سزاوارتر است به یاد کردن و همچنین سؤال شدن از آن در قیامت.
🔹 سؤال از نعمت ولایت در قیامت
خداوند میفرماید: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» (۳۱)؛ «سپس در آن روز همه شما از نعمتها بازپرسی خواهید شد». امام صادق (ع) در تفسیر این آیه فرمودند: «این امّت بازخواست میشود از نعمت رسول الله (ص) و سپس از نعمت ائمه اهل بیتش (ع)» (۳۲).
بنابراین، نعمت ولایت، یکی از مهمترین نعمتهایی است که در قیامت از آن سؤال میشود و باید قدر آن را دانست و در برابر آن مسئول بود.
🔹 اطاعت از اولی الامر؛ راه نجات از مسئولیت
برای اینکه در برابر این نعمت بزرگ مسئول نباشیم، جواب آن روشن است: باید مطیع آنها بود و از آنها پیروی کرد. خداوند میفرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» (۳۳)؛ «ای کسانی که ایمان آوردهاید! اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر اوصیای پیامبر را!».
همه مفسران شیعه در این زمینه اتفاق دارند که منظور از «اولو الامر»، امامان معصوم (ع) هستند. روایات متعددی در منابع شیعه مانند کتاب کافی و تفسیر عیاشی و کتب صدوق نقل شده است که همگی گواهی میدهند که منظور از «اولی الامر»، ائمه معصومین (ع) هستند و حتی در بعضی از آنها نام امامان یکیک صریحاً ذکر شده است.
🔹 نتیجه اطاعت؛ رستگاری عظیم و همنشینی با صالحان
نتیجه این اطاعت و پیروی، به خود انسان بر میگردد. خداوند میفرماید: «وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً» (۳۴)؛ «و هر کس اطاعت خدا و رسولش کند، به رستگاری (و پیروزی) عظیمی دست یافته است».
همچنین میفرماید: «وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفیقاً» (۳۵)؛ «و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند، در روز رستاخیز همنشین کسانی خواهد بود که خدا، نعمت خود را بر آنان تمام کرده از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان و آنها رفیقهای خوبی هستند». در بعضی روایات، «صدیق» به حضرت علی (ع) و امامان اهل بیت (ع) تفسیر شده است (۳۶).
🔹 اربعین و سلام بر ولی خدا؛ تجدید بیعت با نعمت ولایت
سلام بر امام حسین (ع) در روز اربعین، تجدید بیعت با نعمت ولایت الهی است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ»، در حقیقت با ولیّ و سرپرست الهی تجدید بیعت میکند و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد. این سلام، نشان از پذیرش ولایت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا دارد و زائر را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و با هر سلام، پاداشهای عظیم الهی را نصیب خود میسازد.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) به عنوان ولیّ خدا، تسلیم در برابر نعمت ولایت الهی و تجدید بیعت با سرپرست و صاحباختیار الهی است و زائر را در زمره عاشقان اهل بیت (ع) قرار میدهد و اطاعت از اولی الامر، راه نجات از مسئولیت در قیامت است.
بخش هشتم: «وَلِیِّ اللَّهِ»؛ تقرب و نزدیکی به خداوند در زیارت اربعین
🔹 مفهوم ولایت؛ نزدیکی و بیواسطگی با خدا«ولّی» در اصل از مادة «ولّی یَلِیُ» گرفته شده است که به معنای نبودن واسطه میان دو چیز و نزدیک بودن و پی در پی بودن آنها است. به همین دلیل به هر چیزی که نسبت به دیگری قرابت و نزدیکی داشته باشد، خواه از نظر مکان یا زمان یا نسب یا مقام، «ولّی» گفته میشود.
استعمال این کلمه به معنی «سرپرست» و «دوست» نیز از همین جاست. بنابراین «ولّی الله» کسی است که میان او و خدا حائل و فاصلهای نیست و به تعبیر دیگر، مقرب و نزدیک به خداوند است.
ولّی الله چون مقرب به الله است، غیر خدا هر چه هست در نظرش کوچک و کمارزش یا بیارزش است، مثل کسی که به اقیانوس متصل است و دیگر قطره در نظرش ارزشی ندارد و یا مثل کسی که خورشید را میبیند و دیگر نسبت به یک شمع بیفروغ اعتنایی ندارد و دیگر قدرتی غیر از خداوند نمیبیند که از آن خوف و ترس داشته باشد (۳۷).
🔹 اولیاء الله در قرآن؛ بیترسی و بیاندوهی
خداوند در قرآن کریم میفرماید: «أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ * الَّذِینَ آمَنُوا وَ کَانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَی فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ فِی الْآخِرَةِ لَا تَبْدِیلَ لِکَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» (۳۸)؛ «آگاه باشید، دوستان و اولیای خدا، نه ترسی دارند و نه غمگین میشوند! همانها که ایمان آوردند و از مخالفت فرمان خدا پرهیز میکردند.
در زندگی دنیا و در آخرت، شاد و مسرورند و وعدههای الهی تخلّف ناپذیر است! این است آن رستگاری بزرگ». اولیاء خدا کسانی هستند که میان آنان و خدا حائل و فاصلهای نیست و به همین دلیل، از هیچ چیز جز خدا نمیترسند و اندوهی ندارند.
🔹 اولیاء الله؛ ما و پیروان ما
در بعضی از تفاسیر آمده است که امیرالمؤمنین (ع) آیه «أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ» را تلاوت فرمودند و سپس از یاران خود پرسیدند: «میدانید اولیاء الله چه اشخاصی هستند؟» عرضه داشتند: ای امیرمؤمنان، خودتان بفرمائید که آنان کیانند؟ فرمودند: «آنها دوستان خدا، ما و پیروان ما هستند که بعد از ما میآیند.
خوشا به حال ما و بیشتر از آن خوشا به حال آنها» (۳۹). بعضی پرسیدند: چرا بیشتر از ما؟ مگر ما و آنها هر دو پیرو یک مکتب نیستیم؟ فرمود: «نه، آنها مسئولیتهایی بر دوش دارند که شما ندارید و تن به مشکلاتی میدهند که شما نمیدهید» (۳۹).
این روایت، نشان از جایگاه والای پیروان واقعی اهل بیت (ع) دارد که با وجود مشکلات و مسئولیتهای سنگین، همچنان بر ولایت اهل بیت (ع) پایبند هستند.
🔹 تقرب به خدا از طریق امام حسین (ع)
چون امام حسین (ع) ولّی خداست و مقرّب خداست، هر کسی میخواهد به خداوند و ائمه اطهار (ع) تقرّب پیدا کند، از طریق امام حسین (ع) باید تقرّب پیدا کند.
در زیارت عاشورا میخوانیم: «یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی رَسُولِهِ وَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِلَی فَاطِمَةَ وَ إِلَی الْحَسَنِ وَ إِلَیْکَ بِمُوَالَاتِکَ وَ بِالْبَرَاءَةِ مِمَّنْ أَسَّسَ أَسَاسَ ذَلِکَ» (۴۰)؛ «ای أباعبدالله (ع)! به درستی که من تقرّب میجویم بسوی خدا و رسولش و امیرمؤمنان و فاطمه و حسن (ع) و به سوی تو به واسطه دوستی و علاقه به تو و بیزاری از هرکس که این ظلم و جور بیشمار را پایهگذاری کرد».
این فراز از زیارت عاشورا، نشان از جایگاه ویژه امام حسین (ع) در تقرب به خداوند دارد که از طریق ولایت و دوستی ایشان، میتوان به قرب الهی دست یافت.
🔹 اربعین و سلام بر ولیّ خدا؛ تقرب به خدا از طریق ولایت حسینی
سلام بر امام حسین (ع) به عنوان «ولِیِّ اللَّهِ» در روز اربعین، وسیلهای برای تقرب به خداوند است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ»، در حقیقت از طریق ولایت و دوستی امام حسین (ع) به خداوند تقرب میجوید و ارادت و محبت خود را به آن حضرت ابراز میدارد.
سلام بر ولیّ خدا، نشان از پذیرش ولایت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا دارد و زائر را در زمره اولیاء الله و پیروان راستین اهل بیت (ع) قرار میدهد.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) به عنوان ولیّ خدا، وسیلهای برای تقرب به خداوند و تجدید بیعت با ولایت الهی است و زائر را در زمره اولیاء الله و پیروان راستین اهل بیت (ع) قرار میدهد و با هر سلام، به تقرب الهی نزدیکتر میشود.
بخش نهم: «حَبِیبِهِ»؛ عشق و محبت الهی در زیارت اربعین
🔹 معنای حبیب؛ محبوب و علاقهمند به خدا«حبیب» در لغت به معنای علاقهمندی، محبوب و مورد علاقه آمده است. امام حسین (ع) دوست و علاقهمند به خداست و این محبت، نه یک ادعای زبانی، بلکه عشقی واقعی و عملی است که در تمام ابعاد وجودی ایشان تجلی یافته است.
خداوند در قرآن کریم میفرماید: «وَ الَّذینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبّاً لِلَّهِ» (۴۱)؛ «امّا آنها که ایمان دارند، عشقشان به خدا، از مشرکان نسبت به معبودهایشان، شدیدتر است». در حدیثی از امام صادق (ع) آمده که مراد از این آیه، آل محمّد (ع) هستند و امام حسین (ع) مصداق کامل این عشق و محبت الهی است.
🔹 محبت حسینی؛ محبتی عملی نه زبانی
امام حسین (ع) نه تنها به زبان اظهار محبت میکرد، بلکه در عمل نیز چنین بود. در ماجرای خروج ایشان از مدینه، امسلمه نزد ایشان آمد و عرض کرد: فرزندم! با رفتن به عراق مرا محزون نکن.
از جدّ تو رسول خدا (ص) شنیدم که فرمودند: فرزندم حسین (ع) در دیار عراق در سرزمینی به نام کربلا کشته خواهد شد. امام (ع) در پاسخ فرمودند: «یَا أُمَّاهْ وَ أَنَا وَ اللَّهِ أَعْلَمُ ذَلِکَ وَ إِنِّی مَقْتُولٌ لَا مَحَالَةَ...» (۴۲)؛ «مادرجان! به خدا سوگند، آن روزی را که در آن کشته میشوم و نیز کسی که مرا میکشد و مکانی که در آن دفن میشوم همه را میشناسم و نیز کسانی که از خاندان و نزدیکان و پیروانم کشته میشوند، میشناسم. مادرجان! خواسته خدای عزیز و با جلال است که مرا از ظلم و عدوان ظالمان کشته و سربریده و نیز خاندان و خویشان و زنان مرا از دیار خود رانده و دور افتاده و هم کودکانم را سربریده و در زنجیر اسارت گرفتار، که فریادرس میخواهند و یار و یاوری نمییابند، ببیند» (۴۲).
امام حسین (ع) با وجود آگاهی کامل از سرنوشت خود، به خاطر عشق به خداوند، از هیچ فداکاری دریغ نکرد و تنها به خواسته محبوب خود توجه داشت.
🔹 محبت کامل؛ آخرین درجه عشق به خدا
در زیارت جامعه میخوانیم: «وَ التَّامِّینَ فِی مَحَبَّةِ اللَّهِ» (۴۳)؛ «سلام بر شما که در محبّت خداوند تمام و کامل هستید». یعنی اهل بیت (ع) آخرین درجه محبت به خداوند را دارا هستند. امام حسین (ع) هم محبتش به خداوند کامل است و هم شیرینی محبت را چشیده است.
امام سجاد (ع) که پرورشیافته امام حسین (ع) است، در مناجات خود با خداوند متعال چنین عرض میکند: «وَ لَئِنْ أَدْخَلْتَنِی النَّارَ لَأُخْبِرَنَّ أَهْلَ النَّارِ بِحُبِّی لَکَ...» (۴۴)؛ «خدایا! اگر مرا در رستاخیز در آتش درآوری، هر آینه دوزخیان را آگاه سازم، فریاد برآورم که خدا را دوست دارم». این عبارات، نشان از عمق عشق و محبت اهل بیت (ع) به خداوند دارد که حتی در سختترین شرایط نیز از آن دست نمیکشند.
🔹 محبت به حسین (ع)؛ محبت به خدا
هر کس امام حسین (ع) و اهل بیتش (ع) را دوست داشته باشد، در حقیقت خدا را دوست داشته است. در زیارت جامعه میخوانیم: «وَ مَنْ أَحَبَّکُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ» (۴۵)؛ «هر کسی شما را دوست داشته باشد، حتماً خدا را دوست داشته است».
محبت به اهل بیت (ع)، محبت به خداوند است و هر کس که با این محبت، دل خود را به خاندان رسالت پیوند دهد، در حقیقت به محبوب حقیقی، یعنی خداوند، نزدیک شده است.
امیرالمؤمنین (ع) در دعای کمیل، اینگونه محبت خود را به خداوند بیان میکنند: «فَهَبْنِی یَا إِلَهِی وَ سَیِّدِی وَ مَوْلَایَ وَ رَبِّی صَبَرْتُ عَلَی عَذَابِکَ فَکَیْفَ أَصْبِرُ عَلَی فِرَاقِکَ» (۴۶)؛ «پس گیرم ای خدا و آقا و مولا و پروردگارم بر عذابت صبر نمایم، پس چگونه بر جدائیت صبر کنم؟». این محبت بینهایت، تنها میتواند از قلب کسانی برخیزد که شیرینی عشق الهی را چشیدهاند.
🔹 اربعین و سلام بر حبیب خدا؛ تجدید بیعت با عشق الهی
سلام بر امام حسین (ع) به عنوان «حَبِیبِهِ» در روز اربعین، اعلام عشق و ارادت به محبوب خداوند است. زائر با گفتن «السَّلَامُ عَلَی حَبِیبِهِ»، در حقیقت عشق و محبت خود را به خداوند، از طریق دوست داشتن حبیب او، ابراز میدارد.
سلام بر حبیب خدا، نشان از پذیرش محبت الهی و اعلام وفاداری به آرمانهای عاشورا دارد و زائر را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و با هر سلام، به درجات عالی عشق الهی نزدیکتر میشود.
از این بخش میآموزیم که سلام بر امام حسین (ع) به عنوان حبیب خدا، اعلام عشق و ارادت به محبوب الهی است و زائر را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهد و محبت به اهل بیت (ع)، محبت به خداوند است.
نتیجهگیری:
بررسی و تحلیل فراز اول زیارت اربعین، یعنی «السَّلَامُ عَلَی وَلِیِّ اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ»، نشان از عمق و عظمت معارف ناب اهل بیت (ع) دارد که در یک جمله کوتاه، مفاهیم بلندی از سلام، ولایت و محبت الهی را به تصویر کشیده است.سلام در اسلام، فراتر از یک تحیّت ساده، نشانهای از ایمان، تسلیم و ادب حضور در پیشگاه معصومان (ع) است که در قرآن به عنوان یکی از اسماء حسنی خداوند و سخن اهل بهشت معرفی شده و در زیارت اربعین، زائر را به حریم قدسی سیدالشهدا (ع) متصل میکند.
واژه «ولِیِّ اللَّهِ» نشان از جایگاه سرپرستی و صاحباختیاری امام حسین (ع) دارد که ولایت او، منسوب به خداوند است و با پذیرش آن، انسان در زمره حزب الله و اولیاء الهی قرار میگیرد و از ترس و اندوه رهایی مییابد.
«حَبِیبِهِ» نیز بیانگر عشق و محبت بینهایت امام حسین (ع) به خداوند است که ایشان را در بالاترین درجه محبت الهی قرار داده و محبت به او، محبت به خداوند محسوب میشود.
این مفاهیم، در زیارت اربعین به گونهای به هم پیوند خوردهاند که زائر با گفتن این سلام، در حقیقت با ولیّ و حبیب خدا تجدید بیعت کرده و از طریق ولایت و محبت به ایشان، به تقرب الهی دست مییابد.
امروز، میلیونها زائر با گفتن این سلام در روز اربعین، ارادت و محبت خود را به سیدالشهدا (ع) ابراز میدارند و با این کار، خود را در زمره عاشقان و دلدادگان اهل بیت (ع) قرار میدهند و با هر سلام، پاداشهای عظیم الهی و لطف و عنایت امام (ع) را نصیب خود میسازند. این فراز نورانی، نه تنها راهنمای زائران در مسیر تقرب به خداوند است، بلکه چراغ راهی برای همه مؤمنان در مسیر ولایت و محبت الهی خواهد بود.
ارجاعات:
(۱)شیخ محمود ارگانی حائری، ج ۱، ص ۳۳۲۵(۲) قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۹۴
(۳) قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۵۴
(۴) قرآن کریم، سوره حشر، آیه ۲۳
(5) قرآن کریم، سوره حشر، آیه ۲۳
(6) قرآن کریم، سوره یس، آیه ۵۸
(7) قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۲۴
(8) قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۷۳
(9) قرآن کریم، سوره واقعه، آیات ۲۵-۲۶
(10) قرآن کریم، سوره یونس، آیه ۲۵
(۱1) قرآن کریم، سوره قدر، آیه ۵
(۱2) قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۸۶
(۱3) قرآن کریم، سوره الرحمن، آیه ۶۰
(۱4) کرامات الحسینیه، ج ۱، ص ۹
(۱5) قرآن کریم، سوره صافات، آیه ۷۹
(۱6) قرآن کریم، سوره صافات، آیه ۱۰۹
(۱7) قرآن کریم، سوره صافات، آیه ۱۲۰
(۱8) قرآن کریم، سوره صافات، آیه ۱۸۱
(۱9) قرآن کریم، سوره صافات، آیه ۱۳۰
(20) مقام ولایت، ص ۱۸
(۲1) بحار الأنوار، ج ۷۵، ص ۱۱۷
(۲2) بحار الأنوار، ج ۷۵، ص ۱۲۰
(۲3) مفاتیح الجنان، اعمال حرم امام حسین (ع)
(۲4) قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۵۵
(۲5) بحار الأنوار، ج ۳۵، ص ۱۹۴
(۲6) المیزان، ج ۶، ص ۵۵
(۲7) بحار الأنوار، ج ۳۵، ص ۱۹۴
(۲۸) قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۵۶
(۲۹) قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۷
(۳۰) قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۳
(۳۱) قرآن کریم، سوره تکاثر، آیه ۸
(۳۲) تفسیر قمی، ج ۲، ص ۴۴۰
(۳۳) قرآن کرم، سوره نساء، آیه ۵۹
(۳۴) قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۷۱
(۳۵) قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۶۹
(۳۶) تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۵۱۰
(۳۷) تفسیر نمونه، ج ۸، ص ۳۳۲
(۳۸) قرآن کریم، سوره یونس، آیات ۶۲-۶۴
(۳۹) بحار الأنوار، ج ۶۵، ص ۳۴
(۴۰) مفاتیح الجنان، زیارت عاشورا
(۴۱) قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۶۵
(۴۲) بحار الأنوار، ج ۳۳، ص ۴۴۱
(۴۳) مفاتیح الجنان، زیارت جامعه کبیره
(۴۴) دعای ابوحمزه ثمالی
(۴۵) مفاتیح الجنان، زیارت جامعه کبیره
(۴۶) مفاتیح الجنان، دعای کمیل
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
-compressed.jpg)
